Scalea

Scalea (Scalìa in het Calabrisch, Skalia in het Byzantijns Grieks) is een stad met meer dan 11.000 inwoners in de provincie Cosenza, aan de Tyrreense Zee, in het hart van de Riviera dei Cedri, in de Alto Tirreno Cosentino. Op 12 februari 2018 kreeg ze van de president van de Republiek de eretitel van stad. De naam vertelt over een oude band met de zee: hij komt zeer waarschijnlijk van het Griekse skalíon, verkleinwoord van skála, het woord dat in het middeleeuws Grieks de aanlegplaats, de pier, de kade aanduidde. De natuurlijke aanlegplaats was het eilandje Torre Talao, een ideale ankerplaats voor boten sinds het midden van de 9e eeuw, toen de eerste nederzetting ontstond. De dialectvorm ’a Scalia doet denken aan het meervoud ta skalía, ‘de haventjes’; de verklaring via de terrassen van het oude centrum is volksetymologie.

Geografie

Het gemeentegebied is bijna vierhoekig: ongeveer 8 km kust aan de Tyrreense Zee en een diepte van ongeveer 3 km landinwaarts, samen 22,5 km². Het grenst aan San Nicola Arcella, Santa Domenica Talao, Orsomarso en Santa Maria del Cedro. De stad strekt zich uit over een breed voorgebergte dat de Golf van Policastro in het zuiden afsluit: de oudste wijken klimmen in terrassen tot ongeveer 75 meter, terwijl het moderne deel zich langs de kust uitstrekt. De kust verandert van zuid naar noord: eerst zandig en recht, dan grillig en rotsachtig, met door de zee uitgeslepen grotten. De helft van het gebied is vlakte, gevormd door afzettingen van de rivier de Lao, die het zuidelijke deel over ongeveer 3 km doorkruist voor hij in zee uitmondt; de andere helft is heuvelachtig en reikt tot 408 meter. De beek Carpini vormt de noordgrens.

Geschiedenis

De grotten van Torre Talao hebben voorwerpen van steen en been opgeleverd uit het middenpaleolithicum, uit de moustérien-fase, samen met resten van pleistocene fauna. Het gebied was land van de Oenotriërs, tot de Griekse Sybarieten in 600 v.Chr. op de eerste heuvels boven de Lao Laos stichtten, om de verbinding met hun kolonie Poseidonia te vergemakkelijken: Scalea geldt als erfgenaam ervan, net als van de Romeinse villa’s uit de keizertijd die over de vlakte verspreid liggen.

De oorspronkelijke kern ontstond in de tijd van de strijd tussen Byzantijnen en Longobarden, die tegen het einde van de 6e eeuw het gebied bezetten en een burcht bouwden. Zo’n drie eeuwen lang bleef de stad op haar heuvel, omsloten door haar eigen aaneengesloten huizen en met twee poorten: de militaire, bovenaan, bewaakt door de vesting van de gastald die de Normandiërs tot kasteel ombouwden, en de stadspoort op het plein van Cimalonga. Vanaf de 7e eeuw vestigden zich anachoreten, Grieks-Byzantijnse kluizenaarsmonniken die in kleine schuilplaatsen woonden zoals de grotten van de Scalicella, in de 9e eeuw aangevuld met monniken die uit Sicilië waren gevlucht. In de Normandische tijd had Scalea al een levendige handel en scheepvaart; aan het begin van de 14e eeuw werd het een belangrijke aanlegplaats en, na de opstand tegen de Anjous, kroondomein, met belastingverlichting die de handel bevorderde: de schepen deden de belangrijkste havens van de Middellandse Zee aan. In de Anjou- en Aragonese tijd steeg de bevolking tot meer dan 5.000 inwoners; daarna halveerden oorlogen, Saraceense invallen en epidemieën haar. In 1554 plunderden de Saracenen van Dragut de kerk Santa Maria d’Episcopio; in de 16e eeuw nam de stad deel aan antifeodale opstanden, en de 17e bracht aardbevingen, pest en hongersnood.

Begin 19e eeuw beschreef het Geografisch woordenboek van Lorenzo Giustiniani een handige haven voor vrachtboten, een meer dat de Pantano heette en een platteland rijk aan graan, peulvruchten, wijn, meloenen en uien; gedroogde vijgen en zibibbo-druiven werden verkocht aan Genuezen, Livornezen en Engelsen. In de Tweede Wereldoorlog werd Scalea gebombardeerd; vanaf de jaren zestig liep het historisch centrum leeg en groeide de stad naar het zuiden langs de zee, tot ze in de jaren negentig haar huidige gezicht kreeg.

Het historisch centrum

Het oude hart is een wirwar van trappen, steegjes, pleintjes en bogen. Typisch zijn de suppuorti, overdekte stukken straat, ontstaan uit de noodzaak om de huizen ter verdediging op elkaar te bouwen. Giustiniani noemde de vier poorten van de stad: de zeepoort, de brugpoort, de poort van Cimalonga en de vestingpoort; bovenaan het ‘bijna verwoeste’ kasteel met zijn bastions. Onder de burgerlijke gebouwen vallen op het Palazzo dei Principi uit de 13e eeuw, eigendom van de gemeente en zetel van de bibliotheek, met zalen vol fresco’s uit de 17e eeuw; het Palazzetto Normanno, het Episcopio genoemd, uit de 12e eeuw, in de Anjou-tijd een vesting geworden, geboorteplaats van Rogier van Lauria, grootadmiraal van de Anjou-Aragonese vloot; en het Palazzo Palamolla, van de familie die zich in de 14e eeuw voor de zeehandel in Scalea vestigde. De stad bewaart ook de buste van de filosoof Gregorio Caloprese, een werk van Enrico Mossuti uit 1911.

De kerken

De kerk Santa Maria d’Episcopio, bekend als Madonna del Carmine, heeft haar eerste kern in de 8e eeuw, toen het gebied, bekend als Mercurion, een centrum van het Basiliaanse monnikendom was; toen was ze misschien een bisschopszetel, vandaar de naam. In de Normandische tijd werd ze vergroot en toevertrouwd aan de benedictijnen van Cava dei Tirreni, waarvan het grote apsisvenster getuigt; na de plundering van 1554 werd ze uitgebreid en tussen de 18e en 19e eeuw verbouwd. Lager staat de kerk San Nicola in Plateis, vermeld vanaf de 8e eeuw: op het hoofdaltaar hangt een schilderij uit de 17e eeuw van Giovanni Bernardo Azzolino, en in de 14e-eeuwse kapel van de heilige Catharina staat het grafmonument van admiraal Ademaro Romano, toegeschreven aan de kring van Tino da Camaino. Het kerkje dello Spedale, met twee beuken en drie apsissen, werd in de 9e eeuw door Basiliaanse monniken gebouwd en bewaart fresco’s met de beeltenis van Sint-Nicolaas. Het heiligdom van de Madonna del Lauro werd begin 18e eeuw gebouwd door vissers uit Scalea en Meta di Sorrento om een gelofte in te lossen die ze tijdens een storm hadden gedaan. In de 13e eeuw stichtte Pietro Cathin, een leerling van Franciscus, hier een franciscanenklooster.

Torens en kust

Aan de kust is het eilandje Torre Talao altijd een natuurlijke aanlegplaats geweest; Giustiniani beschreef er een toren uit de tijd van Karel V, bewapend met drie kanonnen. In het noorden, op een heuvel op een paar passen van de zeepoort, staat de Torre della Scalicella, Torre di Giuda (Judastoren) genoemd: volgens het volksverhaal dankt hij zijn naam aan de wachter die begin 17e eeuw het kasteel niet waarschuwde voor de naderende Saracenen, terwijl andere historici de naam verbinden met de nabije Joodse wijk. In het stadje staat ook de Torre Cimalonga, die in Giustiniani’s tijd als gevangenis diende. Langs de rotskust volgen het rif Ajnella en de zeegrotten du trasi e jesci, della pecora en del bacio.

Feesten en tradities

De patrones is de Madonna del Carmine, gevierd op 15 en 16 juli. Op de ochtend van de 16e biedt de burgemeester namens de inwoners een votiefkaars aan, en het beeld wordt in processie door de hoofdstraten gedragen; de vrouwen dragen op hun hoofd de cinte, rijkversierde houten gestellen die de kaarsen dragen. De Maagd werd op 7 maart 1875 tot patrones uitgeroepen, na een cholera-epidemie; voor het eeuwfeest schonk de bevolking haar een gouden kroon, in de open lucht op het oude plein voor de gelovigen gegoten. In de zomer is de stad gastheer van het Laos Fest, een festival voor onafhankelijke muziek, ontstaan in 2003. Scalea is sinds 2017 verzusterd met de Poolse stad Władysławowo.

Scalea vandaag

Historisch verbonden met landbouw en visserij, werd de strook langs de zee tot de jaren zeventig beplant met cedraatbomen; daarna veranderde de bouwontwikkeling het landschap, en vandaag draait de economie vooral om toerisme.

Bereikbaarheid

Door Scalea lopen de rijksweg SS18 Tirrena Inferiore en de SS504 di Mormanno, en aan de Tyrreense lijn ligt het station Scalea-Santa Domenica Talao, waar ook de hogesnelheidstreinen langs de kust stoppen. Vanaf de snelweg A2 del Mediterraneo bereik je de kust via de afrit Lagonegro nord, de SS585 Fondo Valle del Noce en de SS18. In het gemeentegebied ligt een vliegveldje; de dichtstbijzijnde luchthaven is Lamezia Terme, op ongeveer 120 km.