Scalea

Scalea (po kalabryjsku Scalìa, po grecku bizantyjskim Skalia) to miasto liczące ponad 11 000 mieszkańców w prowincji Cosenza, nad Morzem Tyrreńskim, w samym sercu Riviera dei Cedri, na wybrzeżu Alto Tirreno Cosentino. 12 lutego 2018 roku otrzymało od prezydenta republiki honorowy tytuł miasta. Jego nazwa opowiada o dawnym związku z morzem: pochodzi najpewniej od greckiego skalíon, zdrobnienia od skála, słowa, które w średniowiecznej grece oznaczało przystań morską, molo, nabrzeże. Naturalną przystanią była wysepka Torre Talao, idealne kotwicowisko dla łodzi od połowy IX wieku, gdy powstała pierwsza osada. Forma dialektalna ’a Scalia przypomina liczbę mnogą ta skalía, „małe porty”; wyjaśnienie nazwy od tarasów starego miasta to etymologia ludowa.

Geografia

Gmina ma kształt niemal czworokąta: około 8 km wybrzeża nad Morzem Tyrreńskim i około 3 km w głąb lądu, łącznie 22,5 km². Graniczy z San Nicola Arcella, Santa Domenica Talao, Orsomarso i Santa Maria del Cedro. Miasto rozciąga się na szerokim cyplu, który od południa zamyka Zatokę Policastro: najstarsze dzielnice wspinają się tarasami do wysokości około 75 metrów, a nowoczesna część ciągnie się wzdłuż wybrzeża. Brzeg zmienia się z południa na północ: najpierw piaszczysty i prosty, potem poszarpany i skalisty, z grotami wyżłobionymi przez morze. Połowę gminy zajmuje równina utworzona z osadów rzeki Lao, która przepływa przez południową część na długości około 3 km, zanim uchodzi do morza; druga połowa jest pagórkowata i sięga 408 metrów. Potok Carpini wyznacza północną granicę.

Historia

Groty Torre Talao dostarczyły przedmiotów z kamienia i kości ze środkowego paleolitu, z fazy mustierskiej, oraz szczątków fauny plejstoceńskiej. Okolica była ziemią Enotrów, aż w 600 roku p.n.e. greccy Sybaryci, by ułatwić łączność ze swoją kolonią Posejdonią, założyli Laos na pierwszych wzniesieniach nad Lao: Scaleę uważa się za jego spadkobierczynię, podobnie jak rzymskich willi z czasów cesarstwa rozsianych po równinie.

Pierwotna osada powstała w czasach walk między Bizantyjczykami a Longobardami, którzy pod koniec VI wieku zajęli okolicę i zbudowali twierdzę. Przez mniej więcej trzy stulecia miasto pozostawało na wzgórzu, otoczone własnymi domami połączonymi jeden z drugim, z dwiema bramami: wojskową na górze, strzeżoną przez twierdzę gastalda, którą Normanowie przebudowali na zamek, oraz miejską na placu Cimalonga. Od VII wieku osiedlali się tu anachoreci, grecko-bizantyjscy mnisi pustelnicy żyjący w małych schronieniach, takich jak groty Scalicelli, do których w IX wieku dołączyli mnisi zbiegli z Sycylii. W czasach normańskich Scalea prowadziła już ożywiony handel i żeglugę; na początku XIV wieku stała się ważną przystanią morską, a po buncie przeciw Andegawenom ziemią domenalną, z ulgami podatkowymi, które sprzyjały handlowi: jej statki docierały do głównych portów Morza Śródziemnego. W czasach andegaweńsko-aragońskich ludność przekroczyła 5000 mieszkańców, potem wojny, najazdy Saracenów i epidemie zmniejszyły ją o połowę. W 1554 roku Saraceni Draguta splądrowali kościół Santa Maria d’Episcopio; w XVI wieku miasto brało udział w powstaniach antyfeudalnych, a wiek XVII przyniósł trzęsienia ziemi, zarazy i głód.

Na początku XIX wieku Słownik geograficzny Lorenzo Giustinianiego opisywał wygodny port dla łodzi towarowych, jezioro zwane Pantano i okolicę bogatą w zboże, rośliny strączkowe, wino, melony i cebulę; suszone figi i winogrona zibibbo sprzedawano Genueńczykom, Liworneńczykom i Anglikom. W czasie drugiej wojny światowej Scalea była bombardowana; od lat sześćdziesiątych stare miasto pustoszało, a miasto rosło na południe wzdłuż morza, aż w latach dziewięćdziesiątych przybrało obecny wygląd.

Stare miasto

Dawne serce to plątanina schodów, zaułków, placyków i łuków. Typowe są suppuorti, kryte odcinki ulic powstałe z potrzeby budowania domów jeden na drugim dla obrony. Giustiniani wspominał cztery bramy miasta: morską, mostową, bramę Cimalonga i bramę fortu; na szczycie „niemal zrujnowany” zamek z bastionami. Wśród budowli świeckich wyróżniają się Palazzo dei Principi z XIII wieku, własność gminy i siedziba biblioteki, z salami ozdobionymi freskami w XVII wieku; Palazzetto Normanno, zwany Episcopio, z XII wieku, w czasach andegaweńskich przekształcony w twierdzę, miejsce urodzenia Rogera z Laurii, wielkiego admirała floty andegaweńsko-aragońskiej; oraz Palazzo Palamolla rodu, który w XIV wieku przeniósł się do Scalei dla handlu morskiego. Miasto zachowuje też popiersie filozofa Gregorio Caloprese, dzieło Enrico Mossutiego z 1911 roku.

Kościoły

Kościół Santa Maria d’Episcopio, zwany Madonna del Carmine, ma pierwotny rdzeń z VIII wieku, gdy okolica, znana jako Mercurion, była ośrodkiem monastycyzmu bazyliańskiego; w tym okresie była być może siedzibą biskupią, stąd nazwa. W czasach normańskich rozbudowano ją i powierzono benedyktynom z Cava dei Tirreni, o czym świadczy wielkie okno absydy; po splądrowaniu w 1554 roku została rozbudowana, a między XVIII a XIX wiekiem przebudowana. Niżej dominuje kościół San Nicola in Plateis, poświadczony od VIII wieku: na ołtarzu głównym znajduje się XVII-wieczny obraz Giovanniego Bernarda Azzolina, a w XIV-wiecznej kaplicy św. Katarzyny nagrobek admirała Ademaro Romano, przypisywany kręgowi Tina da Camaino. Mały kościół dello Spedale, dwunawowy z trzema absydami, zbudowali mnisi bazylianie w IX wieku; zachowały się w nim freski z wizerunkiem św. Mikołaja. Sanktuarium Madonna del Lauro wznieśli na początku XVIII wieku rybacy ze Scalei i z Meta di Sorrento, by spełnić ślub złożony podczas burzy. W XIII wieku Pietro Cathin, uczeń św. Franciszka, założył tu klasztor franciszkański.

Wieże i wybrzeże

Na wybrzeżu wysepka Torre Talao od zawsze była naturalną przystanią; Giustiniani opisywał tam wieżę z czasów Karola V uzbrojoną w trzy działa. Na północy, na wzgórzu kilka kroków od bramy morskiej, stoi Torre della Scalicella, zwana Torre di Giuda (wieżą Judasza): według ludowej opowieści nazwę zawdzięcza strażnikowi, który na początku XVII wieku nie ostrzegł zamku przed nadciągającymi Saracenami, inni historycy wiążą ją z pobliską dzielnicą żydowską. W miasteczku stoi też Torre Cimalonga, która za czasów Giustinianiego służyła jako więzienie. Wzdłuż skalistego brzegu ciągną się rafa Ajnella i groty morskie du trasi e jesci, della pecora i del bacio.

Święta i tradycje

Patronką jest Madonna del Carmine, obchodzona 15 i 16 lipca. Rano 16 lipca burmistrz w imieniu mieszkańców ofiarowuje Madonnie świecę wotywną, a figurę niesie się w procesji głównymi ulicami; kobiety niosą na głowach cinte, bogato zdobione drewniane stelaże podtrzymujące świece. Maryję ogłoszono patronką 7 marca 1875 roku, po epidemii cholery; na stulecie mieszkańcy ofiarowali jej złotą koronę, odlaną pod gołym niebem na starym placu w obecności wiernych. Latem w mieście odbywa się Laos Fest, festiwal muzyki niezależnej zapoczątkowany w 2003 roku. Od 2017 roku Scalea jest miastem partnerskim polskiego Władysławowa.

Scalea dzisiaj

Historycznie związana z rolnictwem i rybołówstwem, do lat siedemdziesiątych pas przy morzu obsadzony był cedratami; potem zabudowa zmieniła krajobraz, a dziś gospodarka nastawiona jest przede wszystkim na turystykę.

Jak dojechać

Przez Scaleę biegną droga krajowa SS18 Tirrena Inferiore i SS504 di Mormanno, a na linii tyrreńskiej znajduje się stacja Scalea-Santa Domenica Talao, gdzie zatrzymują się też pociągi dużych prędkości kursujące wzdłuż wybrzeża. Z autostrady A2 del Mediterraneo zjeżdża się do wybrzeża zjazdem Lagonegro nord, drogą SS585 Fondo Valle del Noce i SS18. Na terenie gminy jest lądowisko; najbliższe lotnisko to Lamezia Terme, około 120 km.