Tortora

Tortora is een gemeente van ongeveer 5.900 inwoners in de provincie Cosenza en de noordelijkste gemeente van de hele Calabrische Tyrreense kust: voorbij de rivier de Noce begint Basilicata. Het is de poort van de Alto Tirreno Cosentino voor wie uit het noorden komt, en zijn geschiedenis is de langste van de kust: een jagerskamp van 150.000 jaar geleden in Rosaneto, de stad Blanda die de Lucaniërs versterkten en de Romeinen Blanda Julia noemden, en een middeleeuws dorp dat vluchtelingen uit die stad op een rotsige uitloper stichtten onder de naam Julitta. De huidige naam komt van het Latijnse turtur, de tortelduif die de bossen vulde en nu op het wapen prijkt.

Geografie

Het grondgebied, kalkrijk en waterrijk, is grotendeels bergachtig en valt voor het grootste deel in het Nationaal Park Pollino: de hoogste toppen zijn de Monte Serramale (1.274 m), de Monte Rossino (1.238 m) en de Cucuzzata (1.088 m). In het noorden scheidt de zo’n vijftig kilometer lange rivier de Noce Tortora van Basilicata (Maratea, Trecchina en Lauria); in het oosten grenst het aan Laino Borgo, in het zuiden aan Aieta en Praia a Mare. De Fiumarella di Tortora daalt af naar zee en in de kliffen van de kust liggen de grotten van Torre Nave en Camerelle. De gemeente leeft in drie afzonderlijke werelden: de oude stad op de heuvel met ongeveer 600 inwoners, de even dichtbevolkte berggehuchten en Tortora Marina, een vlakte aan de Golf van Policastro waar de grote meerderheid van de inwoners woont en waar sinds de jaren tachtig het gemeentehuis staat. Het klimaat verandert met de hoogte: het hele jaar zacht in het dorp, met koele, luchtige zomers, strenge winters in de bergen en zachte aan de Marina.

Geschiedenis

Weinig plaatsen in Italië kunnen bogen op zo’n oude menselijke aanwezigheid. In Rosaneto, bij de Marina, heeft een openluchtvindplaats uit het vroeg-paleolithicum, gedateerd op ongeveer 150.000 jaar geleden, een duizendtal stenen werktuigen opgeleverd, waaronder 140 choppers en 67 vuistbijlen: het is een van de oudste prehistorische vindplaatsen van Italië. Aan de voet van de klif van Torre Nave leverden de onderste lagen van de opgraving werktuigen van de neanderthaler op, de bovenste die van Homo sapiens; in de Grotta della Fiumarella kwam ingekrast aardewerk van de kopertijd tot de midden-bronstijd tevoorschijn.

De geschreven geschiedenis begint met Blanda. Rond het midden van de 6e eeuw v.Chr. vestigden de Oenotriërs, misschien afkomstig uit de Vallo di Diano, zich op de heuvel Palècastro: 38 graven met grafgiften en een stele hebben hun aanwezigheid bevestigd. In de 4e eeuw v.Chr. herbouwden en versterkten de Lucaniërs de nederzetting met een muur en maakten er het kustcentrum van de dorpen in het Noce-dal van; hun heerschappij reikte tot de rivier de Lao. In 214 v.Chr., vertelt Livius, nam consul Quintus Fabius Maximus Blanda in omdat het partij had gekozen voor Hannibal. Na een eeuw van kommer werd de stad herboren als Romeins bestuurscentrum: na een aardbeving rond 70 v.Chr. herbouwd met forum, basilica en drie tempels van de Capitolijnse Trias, bestuurd door twee duumviri, werd ze in de tijd van Augustus municipium en kreeg ze de naam Blanda Julia. Klein (amper vijf hectare) maar belangrijk, bestuurde ze een uitgestrekt gebied met kuststrook. In de 5e eeuw verwoest, misschien door de Vandalen, verhuisde de gemeenschap langs het dal van de Fiumarella en werd ze bisschopszetel: de vroegchristelijke kerk van San Brancato, met centraal grondplan en drie apsissen, dateert uit de 6e–7e eeuw, en haar bisschoppen Romanus, Paschalis en Gaudiosus ondertekenden de Romeinse synoden van 601, 649 en 743. De Saraceense invallen van de 9e eeuw dreven de bewoners ten slotte naar een uitloper in het binnenland, rond het Castello delle Tortore: Julitta, het latere Tortora, was geboren.

Tussen de 8e en 10e eeuw bezaaiden basiliaanse monniken die het iconoclasme en de Arabische verovering ontvluchtten het gebied met kapellen en kluizenaarslaura’s, die voortleven in de plaatsnamen: San Sago, San Brancato, Santi Quaranta, San Leo. De naam Turtura verschijnt voor het eerst in de bul van 1079 waarmee de aartsbisschop van Salerno de bisschop van Policastro wijdde. Het leen ging van de Cifone (tot 1284) naar de Lauria van admiraal Roger (1284–1496), daarna naar de De Montibus, Martirano, Ossonia, Exarques, Ravaschieri en ten slotte de Vitale (1707–1821). In de 16e en 17e eeuw werden aan de Marina zijderupsen gekweekt en suikerriet verbouwd; de pas in 1866 drooggelegde rijstvelden voedden echter terugkerende epidemieën. Op 13 december 1806 trokken de Franse troepen van Jozef Bonaparte, die Lagonegro en Lauria hadden verwoest, zonder weerstand Tortora binnen en spaarden het. Op 3 september 1860 hield Garibaldi hier halt met de generaals Bertani, Bixio, Cosenz en Medici, als gast van de familie Lo Monaco Melazzi. In 1928 werd de gemeente opgeheven en samen met Aieta bij de nieuwe gemeente Praia a Mare gevoegd; op 18 juli 1937 kreeg ze haar zelfstandigheid terug.

Bezienswaardigheden

Het Museum van Blanda in de oude stad is het vertrekpunt. Ontstaan uit de permanente tentoonstelling “Archeologia per Tortora: frammenti dal passato” in het Palazzo Casapesenna en geopend in 2014, vertelt het met vondsten en multimedia over de antieke bewoning van het gebied ten zuiden van de Noce: het Italische aardewerk en de importen uit Magna Graecia van de meer dan 120 Oenotrische en Lucanische graven van de necropool van San Brancato, de materialen van het forum en de Romeinse tempels van de Palècastro. Op de heuvel Palècastro zelf en in San Brancato hebben de opgravingen van Gioacchino Francesco La Torre voor de Soprintendenza de Lucanische muur, de rechthoekige straten, de insulae, de drie tempeltjes, de sokkel met de inscriptie voor de duumvir Marcus Arrius Clymenus en, aan de voet van de heuvel, de basis van een monumentaal mausoleum blootgelegd.

De oude stad is het dorp Julitta: smalle steegjes op een rotsige uitloper, oude paleizen versierd met stenen portalen, de moederkerk San Pietro Apostolo aan de Piazza Plebiscito, de kerk van de Annunziata aan de Piazza Monastero, de kerk van de Zielen in het Vagevuur en de kapel Materdomini. Ook de in 2008 geopende gemeentebibliotheek ligt in het bovendorp. Het dialect dat er wordt gesproken heeft in duizend jaar van doortochten Arabische, Griekse, Franse, Gotische, Longobardische en Spaanse woorden opgenomen.

Aan de Marina, op de vlakte van de Golf van Policastro, liggen de stranden en de kerken Santo Stefano, Madonna delle Grazie en Stella Maris; erachter de paleolithische vindplaats Rosaneto en de klif van Torre Nave. In de bergen bewaren de gehuchten Acqualisparti, Pizinno en Massacornuta kleine plattelandskerkjes en kapellen en openen ze de paden van de Pollino.

Drie dorpen in één

Tortora begrijpen betekent aanvaarden dat het drie plaatsen tegelijk is. Het dorp op de heuvel, waar alles begon en waar het museum, de kerken en de portalen zijn gebleven; de berggehuchten, verspreid in de bossen van de Pollino op hoogten waar het ’s winters sneeuwt; en de Marina, die sinds eind jaren zeventig explosief groeide door tien buurtschappen (Benefici, Crisosa, Cutura, Girone, Impresa, Falconara, Pantani, Pergolo, Poiarelli en Riviera) samen te voegen tot één nederzetting van ongeveer 4.900 mensen, sinds het midden van de jaren tachtig zetel van het gemeentehuis. Onder de kustbuurtschappen herbergt San Brancato ook het gemeentelijke stadion, terwijl Castiglione, Rosaneto, Santo Stefano en Sicilione de kuststrook voltooien. In enkele kilometers gaat men van het strand van de Golf van Policastro naar de 1.274 meter van de Serramale.

Bereikbaarheid

Tortora ligt aan de rijksweg SS18 Tirrena Inferiore en wordt bediend door het station Praja-Ajeta-Tortora aan de Tyrreense lijn, dat in Praia a Mare ligt, ongeveer 2 km van Tortora Marina. Met de auto is het de eerste Calabrische gemeente die men tegenkomt bij het afdalen van de snelweg A2 del Mediterraneo: afrit Lagonegro nord, dan de SS585 Fondo Valle del Noce tot aan de kust; vanuit het zuiden afrit Falerna en SS18 naar het noorden. De dichtstbijzijnde luchthaven is Lamezia Terme; wie uit Napels komt, volgt de SS18 en de spoorlijn langs de Golf van Policastro.