Guardia Piemontese

Guardia Piemontese to gmina licząca około 1 760 mieszkańców w prowincji Cosenza, w południowym odcinku Alto Tirreno Cosentino, i miejsce jedyne w całym Mezzogiorno: w zaułkach miasteczka, 515 metrów nad morzem, wciąż mówi się po guardiolsku, w języku oksytańskim przyniesionym tu między XII a XIV wiekiem przez osadników waldensów z dolin piemonckich. To ostatnia kolonia waldensów w Kalabrii, a jej najgłębsza pamięć wiąże się z jedną nocą, z 5 czerwca 1561 roku, która nadała nazwę głównej bramie miasteczka. Niżej, na wybrzeżu, osada Marina i stacja Guardia Piemontese Terme.

Geografia

Miasteczko leży na wzgórzu 515 metrów nad poziomem morza, zwrócone ku Morzu Tyrreńskiemu między Acquappesą a Fuscaldo: wieża strażnicza, od której bierze nazwę, zbudowana około roku tysięcznego do wypatrywania saraceńskich okrętów, jest rozpoznawalna nawet z wybrzeża. Marina, o niedawnym rozwoju, ciągnie się wzdłuż brzegu wokół stacji kolejowej, obok Terme Luigiane, które należą do terytorium Acquappesy. Między oboma ośrodkami wspina się droga krajowa 283 delle Terme Luigiane, a miasteczko góruje nad całą zatoką, od Capo Bonifati ku Paoli.

Historia

Miejscowość powstała jako La Guardia, od nazwy wieży strażniczej, i długo była przysiółkiem Fuscaldo: Guardia Fiscalda, Guardia dei Valdi, Guardia Lombarda. Przymiotnik Piemontese przyszedł po zjednoczeniu Włoch, na pamiątkę tego, skąd pochodzili mieszkańcy. Waldensi, wyznawcy Piotra Waldo, zeszli do Kalabrii między XII a XIV wiekiem z alpejskich dolin Angrogna, Chisone, Pellice i Germanasca, z Delfinatu i Prowansji, w poszukiwaniu ziemi pod uprawę i spokoju: kalabryjscy właściciele ziemscy oferowali im grunty za czynsz, a w Montalto, San Sisto i La Guardia, którą sami zbudowali, powstały wspólnoty „Ultramontani”, które modliły się po oksytańsku w domach i żyły bez tarć z katolickimi sąsiadami. Wędrowni kaznodzieje, „barba”, podtrzymywali wiarę i więzi z Piemontem.

Wszystko zmieniła Reformacja. W 1532 roku waldensi przystąpili do protestantyzmu, a w 1559 roku przybył z Genewy pastor Gian Luigi Pascale z Cuneo, który w La Guardia, przy wsparciu najuboższych chłopów i rzemieślników, kazał wznieść dom modlitwy i głosił kazania otwarcie. Feudał Salvatore Spinelli, markiz Fuscaldo, kazał go aresztować 2 maja 1559 roku; Pascale został spalony w Rzymie we wrześniu 1560 roku. Rzymska Inkwizycja, kierowana przez kardynała Michele Ghislieriego, przyszłego Piusa V, wysłała dominikanina Valeria Malvicina i 9 lutego 1561 roku wydała zarządzenia zakazujące waldensom zbierania się w gronie większym niż sześć osób, mówienia w ich języku i zawierania małżeństw między sobą, nakazując codzienną mszę i żółte „abitello” pokutników. Wspólnota zbuntowała się; wojska wicekróla Neapolu pod wodzą Marina i Ascania Caracciolo splądrowały San Sisto 29 maja i ruszyły na La Guardia. Według najbardziej rozpowszechnionej relacji to sam Spinelli wprowadził do miasteczka pięćdziesięciu żołnierzy przebranych za więźniów: w nocy 5 czerwca 1561 roku otworzyli bramę główną i rzeź pochłonęła setki ludzi, zrzucanych z wieży, zabijanych mieczem lub palonych, a siedemdziesiąt domów stanęło w ogniu. Ocalali trafili do więzień w Cosenzy i Montalto, gdzie 11 czerwca stracono kolejnych 86 lub 88 waldensów; historycy szacują łączną liczbę ofiar w Kalabrii na 600 do 6 000. Tych, którzy przeżyli, nawrócono siłą i poddano nadzorowi dominikanów, którzy w 1600 roku założyli w miasteczku swój klasztor.

Język jednak przetrwał. W 1927 roku gminę połączono z Acquappesą w „Guardia Piemontese Terme”, by w 1945 roku odzyskała samodzielność; w 1983 roku nawiązała partnerstwo z Torre Pellice, jednym z miejsc pochodzenia jej założycieli, a od 2008 roku 5 czerwca jest Dniem Pamięci.

Co zobaczyć

Do miasteczka wchodzi się przez Porta del Sangue, główną bramę dawnych murów: otoczaki, fragmenty cegieł i ledwie ociosane kamienie, oraz nazwa, która od 1561 roku opowiada o krwi spływającej z zamku zaułkami aż za bramę. Kilkadziesiąt metrów dalej otwiera się mała Porta Carruggio, wejście boczne, a podstawa trzeciej bramy wtopiona jest w pałac przy via Panoramica. W brukowanych kamieniem zaułkach wciąż spotyka się drzwi z judaszem, otwieranym tylko od zewnątrz: narzuciła je Inkwizycja po rzezi, by dominikanie mogli kontrolować życie przymusowo nawróconych rodzin. Jedne, odrestaurowane, są w Muzeum Waldensów; co najmniej troje pozostało przy ulicach.

Na piazza Chiesa Valdese, gdzie stała świątynia reformowanych, znajduje się Skała z Val Pellice: płyta alpejskiej skały przywieziona w 1975 roku z gór Torre Pellice, z wyrytym wersetem Izajasza „Spójrzcie na skałę, z której was wyciosano”, a pod nią tablica ze 118 nazwiskami mieszkańców Guardii zabitych 5 czerwca 1561 roku. Nieopodal płaskorzeźba rzeźbiarza Giuseppe Tarantina, podarowana przez region Piemont w 2000 roku, opowiada o emigracji piemonckiej i kalabryjskiej.

Kościół Sant’Andrea apostolo, patrona, ma tufowy portal zwieńczony herbem z wieżą. Kościół Santissimo Rosario, dawny klasztor dominikanów założony w 1600 i konsekrowany w 1616 roku, kryje ręcznie rzeźbione drewniane stalle z połowy XVII wieku: 33 siedziska w dwóch rzędach, podłokietniki z postaciami kobiecymi, płyciny rozdzielone wysokimi kolumnami; za ołtarzem znajduje się grób Maria Spinellego, syna markiza, zmarłego w 1636 roku. Z pałacu Spinellich, letniej rezydencji feudała, pozostał portal z koronowanym łabędziem z herbu. Na szczycie miasteczka wieża strażnicza z roku tysięcznego góruje nad placem widowisk i morzem.

Całą resztę wyjaśniają dwa muzea. Muzeum Waldensów w Centrum Kulturalnym „Gian Luigi Pascale” należącym do Tavola Valdese, otwarte w 1983 roku z okazji partnerstwa z Torre Pellice i ponownie otwarte w 2011 roku w 450. rocznicę rzezi, opowiada planszami, dokumentami i eksponatami historię waldensów w Kalabrii. Gminne Oksytańskie Muzeum Multimedialne, otwarte w styczniu 2011 roku, odtwarza w filmach i reportażach kulturę Guardii i przechowuje bibliotekę o trzech mniejszościach językowych Kalabrii: oksytańskiej, greckiej i albańskiej.

Guardiolo, langue d’oc nad Morzem Tyrreńskim

Guardiolo, gardiòl dla tych, którzy nim mówią, to odmiana oksytańskiego, langue d’oc południowej Francji, dolin piemonckich i Val d’Aran: Guardia Piemontese to jedyne miejsce w Mezzogiorno, gdzie się nim mówi. Do lat pięćdziesiątych rozróżniano trzy warianty, po jednym na każdą dzielnicę małego starego miasta, spuściznę różnych regionów pochodzenia osadników. Badania z 1999 roku zastały język wciąż żywy: dwie trzecie mieszkańców deklarowało, że zawsze używa go w domu i wśród przyjaciół, a według językoznawcy Fiorenza Toso w 2007 roku mówiło nim około 340 z 1 860 mieszkańców. Przy życiu utrzymują go stowarzyszenie oksytańskie Gàrdia d’Òc ze swoją „Chambra dal Conselh” otwartą w 2010 roku i zespołem folkowym Vent de Nòtes, sierpniowy Tydzień Oksytański oraz święto św. Marcina 11 listopada, poświęcone francuskiemu świętemu, ze śpiewem, tańcem i młodym winem.

Kalendarz miasteczka

6 stycznia „Bella Stella” towarzyszy Trzem Królom w pochodzie z pochodniami przez zaułki do kościoła Sant’Andrea, gdzie Świętą Rodzinę odgrywa młoda para z ostatnim noworodkiem miasteczka. 5 czerwca to Dzień Pamięci ustanowiony w 2008 roku dla uczczenia rzezi z 1561 roku. 6 lipca Marina świętuje św. Marię Goretti białymi i czerwonymi różami oraz procesją ulicami osady; pierwsza niedziela października należy do Matki Bożej Różańcowej, 30 listopada do św. Andrzeja apostoła, patrona miasteczka, z procesją, orkiestrą i fajerwerkami.

Jak dojechać

Guardia Piemontese obsługuje stacja Guardia Piemontese Terme na linii tyrreńskiej, w Marinie; od wybrzeża droga krajowa 283 delle Terme Luigiane wspina się do miasteczka, a droga krajowa 18 biegnie wzdłuż brzegu. Samochodem z A2 del Mediterraneo: z północy zjazd Rende/Cosenza nord i SS107 do Paoli, potem SS18 na północ; z południa zjazd Falerna i SS18 na północ. Najbliższe lotnisko to Lamezia Terme.