Tortora

Tortora to gmina licząca około 5 900 mieszkańców w prowincji Cosenza i najbardziej na północ wysunięta gmina całego kalabryjskiego wybrzeża tyrreńskiego: za rzeką Noce zaczyna się Basilicata. To brama Alto Tirreno Cosentino dla przybywających z północy, a jej historia jest najdłuższa na wybrzeżu: obozowisko myśliwych sprzed 150 000 lat w Rosaneto, miasto Blanda, które Lukanowie ufortyfikowali, a Rzymianie nazwali Blanda Julia, i średniowieczne miasteczko, które uchodźcy z tego miasta założyli na skalnej ostrodze pod nazwą Julitta. Dzisiejsza nazwa pochodzi od łacińskiego turtur, turkawki, która obficie zamieszkiwała lasy i dziś widnieje w herbie.

Geografia

Terytorium, wapienne i zasobne w wodę, jest w większości górzyste i w przeważającej części należy do Parku Narodowego Pollino: najwyższe szczyty to Monte Serramale (1274 m), Monte Rossino (1238 m) i Cucuzzata (1088 m). Na północy licząca około pięćdziesięciu kilometrów rzeka Noce oddziela Tortorę od Basilicaty (Maratea, Trecchina i Lauria); na wschodzie graniczy z Laino Borgo, na południu z Aietą i Praia a Mare. Fiumarella di Tortora spływa ku morzu, a w klifach wybrzeża otwierają się groty Torre Nave i Camerelle. Gmina żyje w trzech odrębnych światach: stare miasto na wzgórzu, z około 600 mieszkańcami, równie ludne przysiółki górskie oraz Tortora Marina, równina nad Zatoką Policastro, gdzie mieszka zdecydowana większość mieszkańców i gdzie od lat osiemdziesiątych mieści się ratusz. Klimat zmienia się z wysokością: łagodny przez cały rok w miasteczku, z chłodnymi i przewiewnymi latami, surowe zimy w górach i łagodne w Marinie.

Historia

Niewiele miejscowości we Włoszech może się pochwalić tak dawną obecnością człowieka. W Rosaneto, przy Marinie, otwarte stanowisko z dolnego paleolitu, datowane na około 150 000 lat, dostarczyło tysiąca narzędzi kamiennych, w tym 140 otoczaków i 67 pięściaków: to jedno z najstarszych stanowisk prehistorycznych Włoch. U stóp klifu Torre Nave dolne warstwy wykopalisk dały narzędzia neandertalczyka, górne — narzędzia Homo sapiens; w Grotta della Fiumarella wyłoniła się ceramika ryta od eneolitu po środkową epokę brązu.

Historia pisana zaczyna się od Blandy. Około połowy VI wieku p.n.e. Enotrowie, przybyli być może z Vallo di Diano, osiedlili się na wzgórzu Palècastro: 38 grobów z wyposażeniem i stela potwierdziły ich obecność. W IV wieku p.n.e. Lukanowie odbudowali i ufortyfikowali osadę murem, czyniąc z niej nadmorski punkt odniesienia dla wiosek doliny Noce; ich władztwo sięgało rzeki Lao. W 214 roku p.n.e., jak opowiada Liwiusz, konsul Kwintus Fabiusz Maksymus zdobył Blandę za opowiedzenie się po stronie Hannibala. Po stuleciu nędznej egzystencji miasto odrodziło się jako rzymskie centrum administracyjne: odbudowane po trzęsieniu ziemi około 70 roku p.n.e. z forum, bazyliką i trzema świątyniami Triady Kapitolińskiej, rządzone przez dwóch duumwirów, w epoce Augusta stało się municipium i przyjęło nazwę Blanda Julia. Małe (ledwie pięć hektarów), lecz ważne, zarządzało rozległym terytorium wraz z wybrzeżem. Zniszczone w V wieku, być może przez Wandalów, wspólnota przeniosła się wzdłuż doliny Fiumarelli i stała się siedzibą biskupią: wczesnochrześcijański kościół w San Brancato, na planie centralnym z trzema apsydami, pochodzi z VI–VII wieku, a jego biskupi Romanus, Paschalis i Gaudiosus podpisali synody rzymskie w 601, 649 i 743 roku. Najazdy saraceńskie w IX wieku zmusiły w końcu mieszkańców do schronienia się na ostrodze w głębi lądu, wokół Castello delle Tortore: narodziła się Julitta, przyszła Tortora.

Między VIII a X wiekiem mnisi bazyliańscy, uciekający przed ikonoklazmem i podbojem arabskim, usiali teren kapliczkami i pustelniczymi laurami, które żyją nadal w nazwach miejscowych: San Sago, San Brancato, Santi Quaranta, San Leo. Nazwa Turtura pojawia się po raz pierwszy w bulli z 1079 roku, którą arcybiskup Salerno konsekrował biskupa Policastro. Lenno przeszło od Cifone (do 1284) do Laurii admirała Ruggera (1284–1496), potem do De Montibus, Martirano, Ossonia, Exarques, Ravaschieri i wreszcie Vitale (1707–1821). W XVI i XVII wieku w Marinie hodowano jedwabniki i uprawiano trzcinę cukrową; osuszone dopiero w 1866 roku pola ryżowe podsycały jednak nawracające epidemie. 13 grudnia 1806 roku wojska francuskie Józefa Bonapartego, które spustoszyły Lagonegro i Laurię, weszły do Tortory bez oporu i ją oszczędziły. 3 września 1860 roku zatrzymał się tu Garibaldi z generałami Bertanim, Bixio, Cosenzem i Medicim, jako gość rodziny Lo Monaco Melazzi. W 1928 roku gminę zniesiono i połączono z Aietą w nową gminę Praia a Mare; samodzielność odzyskała 18 lipca 1937 roku.

Co zobaczyć

Muzeum Blandy na starym mieście to punkt wyjścia. Powstałe z wystawy stałej „Archeologia per Tortora: frammenti dal passato” urządzonej w pałacu Casapesenna i otwarte w 2014 roku, opowiada za pomocą zabytków i multimediów o starożytnym osadnictwie na terenach na południe od Noce: italska ceramika i importy z Wielkiej Grecji z ponad 120 grobów enotryjskich i lukańskich nekropolii San Brancato, materiały z forum i rzymskich świątyń Palècastro. Na samym wzgórzu Palècastro i w San Brancato wykopaliska Gioacchina Francesca La Torre dla Nadzoru Archeologicznego odsłoniły lukański mur, prostopadłe ulice, insulae, trzy świątynki, cokół z inskrypcją dla duumwira Marka Arriusza Klimena oraz, u stóp wzgórza, podstawę monumentalnego mauzoleum.

Stare miasto to miasteczko Julitta: wąskie zaułki na skalnej ostrodze, stare pałace zdobione kamiennymi portalami, kościół macierzysty San Pietro Apostolo przy piazza Plebiscito, kościół Annunziata przy piazza Monastero, kościół Dusz Czyśćcowych i kaplica Materdomini. Biblioteka gminna, otwarta w 2008 roku, również mieści się w górnym mieście. Mówiony tu dialekt wchłonął przez tysiąc lat przemarszów słowa arabskie, greckie, francuskie, gockie, longobardzkie i hiszpańskie.

W Marinie, na równinie Zatoki Policastro, skupiają się plaże i kościoły Santo Stefano, Madonna delle Grazie i Stella Maris; za nimi paleolityczne stanowisko Rosaneto i klif Torre Nave. W górach przysiółki Acqualisparti, Pizinno i Massacornuta zachowują małe wiejskie kościółki i kaplice oraz otwierają szlaki Pollino.

Trzy miejscowości w jednej

Zrozumieć Tortorę to przyjąć, że jest trzema miejscami naraz. Miasteczko na wzgórzu, gdzie wszystko się zaczęło i gdzie pozostały muzeum, kościoły i portale; przysiółki górskie, rozsiane wśród lasów Pollino na wysokościach, gdzie zimą pada śnieg; oraz Marina, rozrastająca się gwałtownie od końca lat siedemdziesiątych, gdy dziesięć osad (Benefici, Crisosa, Cutura, Girone, Impresa, Falconara, Pantani, Pergolo, Poiarelli i Riviera) połączyło się w jedno osiedle liczące około 4 900 osób, od połowy lat osiemdziesiątych siedzibę ratusza. Wśród osad nadmorskich San Brancato mieści także stadion gminny, a Castiglione, Rosaneto, Santo Stefano i Sicilione dopełniają pas wybrzeża. W ciągu kilku kilometrów przechodzi się od plaży Zatoki Policastro na 1274 metry Serramale.

Jak dojechać

Przez Tortorę przebiega droga krajowa SS18 Tirrena Inferiore, a obsługuje ją stacja Praja-Ajeta-Tortora na linii tyrreńskiej, położona w Praia a Mare około 2 km od Tortora Marina. Samochodem to pierwsza gmina kalabryjska, jaką napotyka się zjeżdżając z autostrady A2 del Mediterraneo: zjazd Lagonegro nord, potem SS585 Fondo Valle del Noce aż do wybrzeża; z południa zjazd Falerna i SS18 na północ. Najbliższe lotnisko to Lamezia Terme; dla przybywających z Neapolu SS18 i linia kolejowa biegną wzdłuż Zatoki Policastro.